W praktyce obrotu gospodarczego jednym z najczęstszych problemów nie jest samo zawarcie umowy, ale brak realnej możliwości wycofania się z niej w sytuacji, gdy współpraca przestaje być opłacalna lub bezpieczna lub dochodzi do naruszenia postanowień umownych w takim stopniu, że kontynuowanie współpracy stanowi istotne zagrożenie interesu.
Właśnie dlatego umowne prawo odstąpienia od umowy należy do najważniejszych mechanizmów zabezpieczających przedsiębiorcę.
W dobrze przygotowanej umowie handlowej – obok takich elementów jak odpowiedzialność czy kary umowne – powinno ono stanowić podstawowy element konstrukcyjny. Szerzej o tym, jak konstruować bezpieczne umowy, pisaliśmy w artykule o klauzulach ochronnych.
Czym jest umowne prawo odstąpienia?
Umowne prawo odstąpienia polega na tym, że strony mogą zastrzec możliwość jednostronnego „wycofania się” z umowy w określonym czasie. Praktycznie oznacza to, że jedna ze stron – bez konieczności uzyskania zgody drugiej – może doprowadzić do zakończenia stosunku prawnego.
W odróżnieniu od prawa do wypowiedzenia umowy, złożenie oświadczenia o odstąpieniu od umowy może mieć dwojaki skutek – na przyszłość od dnia skutecznego odstąpienia (ex nunc), lub ze skutkiem wstecz powodujący, że umowę traktuje się tak, jakby nie została zawarta (ex tunc). W zależności od treści oświadczenia może oznaczać to konieczność zwrotu świadczeń – włącznie z przywróceniem stanu poprzedniego, przed rozpoczęciem wykonywania umowy.
Z punktu widzenia przedsiębiorcy jest to narzędzie pozwalające ograniczyć ryzyko dalszego wykonywania niekorzystnej umowy. Oczywiście czy to umowne prawo odstąpienia, w całości, w części, wstecz lub na przyszłość, czy też ustawowe prawo odstąpienia – wszystkie te oświadczenia mają wspólny mianownik tj. są jednostronne i wymagają spełnienia określonych w umowie lub w ustawie warunków.
Dlaczego brak prawa odstąpienia jest poważnym ryzykiem?
W praktyce kancelaryjnej bardzo często spotykamy się z sytuacją, w której umowa nie zawiera umownego prawa do odstąpienia lub zastrzeżone prawo do odstąpienia jest wadliwie skonstruowane i uniemożliwia jego zastosowanie lub z mocy prawa jest nieważne (uznawane za niezastrzeżone).
Sytuacja taka w sposób istotny ogranicza możliwość odstąpienia od umowy. Oczywiście nieokreślenie umownego prawa do odstąpienia nie wyklucza możliwości skorzystania z prawa do odstąpienia na zasadach ustawowych – jednakże zapisy ustawowe wymagają wcześniejszego wezwania drugiej strony do niewadliwego wykonania umowy lub stawiają inne warunki konieczne do „aktywowania” prawa do odstąpienia. W takich przypadkach przedsiębiorca może zostać „uwięziony” w kontrakcie.
Dlatego przy tworzeniu umów – szczególnie w ramach obsługi umów handlowych – prawo odstąpienia powinno być zawsze analizowane indywidualnie.
Najczęstsze błędy w klauzulach odstąpienia
Najpoważniejszym błędem jest brak określenia terminu do wykonania umownego prawa odstąpienia.
Zgodnie z art. Art. 395 Kodeksu Cywilnego:
Można zastrzec, że jednej lub obu stronom przysługiwać będzie w ciągu oznaczonego terminu prawo odstąpienia od umowy. Prawo to wykonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie.
Wobec powyższego, zgodnie z przepisami, jeżeli termin nie został wskazany – zastrzeżenie prawa odstąpienia jest nieważne. Termin do wykonania prawa do odstąpienia powinien być oznaczony datą graniczoną lub okresem czasu od kiedy ten termin biegnie.
Przykładowo termin można określić wskazując, że Strona lub Strony mogą odstąpić od umowy w terminie 14 dni. Przy czym początek terminu należy liczyć od wystąpienia danej okoliczności „aktywującej prawo do odstąpienia”. Taką okolicznością może być np. niespełnienie obowiązku zapłaty czynszu lub niedostarczenie dokumentów lub oświadczeń zgodnie z umową.
Innym sposobem oznaczenia terminu jest oznaczenia daty granicznej w jakim może Strona lub Strony odstąpić od umowy. Przykładowo strony mogą wskazać w umowie, że dana jej strona może skorzystać z umownego prawa do odstąpienia od umowy w terminie do 15 grudnia 2026 roku. Po upływie takeigo terminu zastrzeżone prawo wygasa. Tak skonstruowane prawo może określać warunki jakie muszą wystąpić dla odstąpienia lub określać, że prawo do odstąpienia jest bezwarunkowe.
Wobec powyższego dochodzimy do drugiego częstego problemem z tymi klauzulami tj. nieprecyzyjne przesłanki umożliwiające skorzystanie z prawa odstąpienia. Takie przesłanki to np.:
- „istotne naruszenie umowy”,
- „brak współpracy”,
- „niewłaściwe wykonywanie obowiązków”.
W naszej praktyce, określenie prawa do odstąpienia od umowy, powinno być powiązane z okolicznością aktywującą to prawo w danym czasie. Powiązanie prawa do odstąpienia z obowiązkami umownymi jes najbardziej intuicyjne. Dla przykładu choćby można wskazać obowiązek dostarczenia Zamawiającemu harmonogramu prowadzonych prac w ramach umowy lub dostarczenie projektu lub dokumentów ubezpieczenia. Obwarowanie tych obowiązków terminami powoduje, że upływ tych terminów może aktywować uprawnienie do odstąpienia. W połączeniu z określeniem terminu taki zapis staje się bronią służącą do wywierania presji na wykonawcę z danej umowy. Nieprecyzyjne zapisy zaś często prowadzą do sporów i podważania skuteczności odstąpienia.
Trzecim błędem jest brak powiązania prawa odstąpienia z innymi mechanizmami, w szczególności z karami umownymi. W praktyce oba te narzędzia powinny się uzupełniać – co szerzej omawiamy w artykule o karach umownych.
Odstąpienie a kara umowna – jak to połączyć?
W praktyce przedsiębiorcy często traktują karę umowną jako alternatywę dla odstąpienia. To błąd. Są to dwa zupełnie różne mechanizmy. Kara umowna służy zrekompensowaniu szkody lub po prostu zdyscyplinowaniu strony która dopuszcza się naruszenia umowy. Odstąpienie służy zakończeniu umowy. Dobrze skonstruowana umowa powinna przewidywać możliwość odstąpienia jednoczesnym obowiązkiem zapłaty kary umownej w określonych sytuacjach. Innymi słowy, istotnym jest aby realizowane uprawnienie do odstąpienia od umowy powodowało dodatkowo powstanie obciążenia finansowego, które zrekompensuje stronie odstępującej fakt niezrealizowania przez drugą stronę umowy.
Dzięki temu przedsiębiorca nie tylko wychodzi z niekorzystnej relacji, ale również minimalizuje straty finansowe.
Jak skonstruować skuteczne prawo odstąpienia?
Z perspektywy praktycznej dobra klauzula powinna zawierać precyzyjnie określony termin np. 30, 60, 90 dni lub po prostu określenie konkretnej daty granicznej. Ponadto istotne jest sformułowanie konkretnych przesłanek np. opóźnienie powyżej X dni. Nie bez znaczenia pozostaje forma oświadczenia – np. forma pisemna, która jest formą najczęstszą. Dobrym zwyczajem jest również określenie w umowie sposobu wzajemnego doręczenia takich oświadczeń – np. za pośrednictwem operatora pocztowego lub przesyłki kurierskiej. Istotnym jest również określenie skutków odstąpienia w tym procedury rozliczenia wykonanych świadczeń z umowy w tym ich zwrot lub zachowanie. Ostatecznie należy określić relację odstąpienia do kar umownych.
W praktyce takie zapisy powinny być dopasowane do konkretnego modelu biznesowego i rodzaju umowy – inaczej w kontraktach budowlanych, inaczej w e-commerce, a jeszcze inaczej w relacjach między wspólnikami.
Właśnie dlatego wsparcie prawne w ramach prawa gospodarczego pozwala uniknąć błędów, które w przyszłości mogą kosztować przedsiębiorcę realne pieniądze.
Podsumowanie
Umowne prawo odstąpienia od umowy nie jest dodatkiem do kontraktu – jest jednym z jego kluczowych elementów. To właśnie ono decyduje o tym, czy przedsiębiorca ma realną możliwość wyjścia z niekorzystnej relacji biznesowej. Brak takiej klauzuli lub jej nieprawidłowe skonstruowanie zwiększa ryzyko sporów, wydłuża proces dochodzenia roszczeń, generuje dodatkowe koszty.
Jeżeli prowadzisz działalność gospodarczą i zawierasz umowy z kontrahentami, warto zadbać o ich właściwe zabezpieczenie już na etapie negocjacji.
Kancelaria Adwokacka Worytko i Wspólnicy wspiera przedsiębiorców w zakresie przygotowywania, analizy i negocjowania umów.
Skontaktuj się z nami zabezpiecz swoje interesy zanim pojawi się problem.
